O'zbek tilining etimologik luga'ti

Print

ҚУДУҚ

Tasnif: махсус ковлаб, сув чиқарилган чуқурлик'. Матқовул қудуқдан сув тортиб туриб бу ёққа қараб-қараб қўяр.. эди (Мирзакалон Исмоилий). Қадимги туркий тилда ҳам шундай маънони англатган бу сўзнинг асли қуйуғ (Девон, III, 180), қузуқ (Девон, I, 356), қудуғ (Девон, III, 134, 246, 298) шакллари мавжуд бўлган, ҳатто ҳавола тарзида қудуқ шакли ҳам келтирилган (ДС, 463: қудуқ см. қудуғ I). Кўриниб турибдики, қудуқ шакли энг кейин юзага келган ва шу шакл ҳозирги ўзбек тилига етиб келган. Қудуғ сўзи таркибидаги -(у)ғ қисми от ясовчи қўшимча; бу ясалшига асос бўлган қисм феълга тенг. Демак, қудуғ оти 'сув сол—' маъносини англатган қуй- феълининг қадимги туркий тилдаги қуд— шаклидан ясалган бўлса керак. Бу сўз таркибини бошқача талқин қилиш ҳам мумкин: қадимги туркий тилда 'паст' маъносини англатган қойы сифатининг қоды шаклидан (ДС, 453, 451) -қ қўшимчаси билан ясалган; кейинчалик ы унлилари у унлиларига алмашган: (қойы > қоды) + қ = қодық > қудуқ.